Nieuwsarchief

De verdwenen klok

.

Het is 1975…..
De onvolprezen amateur-historicus de heer A.A.G. van der Kley begint in het plaatselijke weekblad “de Wassenaarder” een nieuwe rubriek: ”Wat weten wij van Wassenaar”. Op 25 september 1975, in aflevering 39 stelt hij een vraag over de klok die in het torentje op het oude raadhuis aan de Langstraat hing. ”Die klok is verdwenen en niemand weet waar hij gebleven is.” Er kwamen enkele reacties op zijn vraag. Oudere mensen wisten nog dat hij er hing. De jeugd schoot erop met steentjes uit een katapult. Als er sneeuw lag was het een kunststukje de klok met een sneeuwbal te raken. Tot op de dag van vandaag bleef de klok spoorloos.

Toen de Stichting Historisch Centrum Wassenaar haar onderkomen in de Europaschool moest verlaten werd nieuwe huisvesting gevonden in de kelder en de zolder van raadhuis ”De Paauw“.De toenmalige burgemeester Mr. J.H.A. van den Muijsenberg vroeg de stichting onderzoek te doen naar diverse onbekende historische objecten die in het raadhuis te vinden waren. Zo vonden wij op de zolder een klok die ons onwillekeurig deed denken aan de eertijds door van der Kley gestelde vraag. Was dit de verdwenen klok? Bij nadere beschouwing blijkt de klok een echt stukje klokkengieterswerk te zijn. Buitendiameter van de klok is 30 cm en de hoogte eveneens 30 cm. Aan de binnenzijde een oog voor de klepel, die helaas ontbreekt. De klok werd in de werkruimte van de stichting schoongeborsteld en ontdaan van aangekoekt vuil en verfspatten. Daarna werd de klok minutieus bekeken op het voorkomen van inscripties of randschriften. Helaas, geen enkel opschrift te vinden. Tot dusver geen enkel bewijs dat het hier om de gezochte klok zou gaan.

Zouden in het koepeltje op het oude raadhuis nog sporen te vinden zijn van het luidmechanisme van de klok of de ontbrekende klepel? Navraag bij de toenmalige eigenaar mevrouw M. Corel leerde dat het koepeltje rond het jaar 1980 door haar vader de heer T. van Keppel geheel was vernieuwd wegens verregaande bouwvalligheid. Zij wist ook te vertellen dat de klok in de tweede wereldoorlog door de Duitsers was gestolen. Na de restauratie liet de heer van Keppel in het lege koepeltje een carillon met 18 klokken aanbrengen, geleverd door de firma Eysbouts uit Aspen. Een deel van de kosten werd betaald door de Gemeente Wassenaar. Dat de klok in wereldoorlog II door de Duitsers zou zijn geroofd is dezerzijds nagetrokken door raadpleging van het standaardwerk Klokkenvordering 1942—1943 van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg. Hierin wordt onder Wassenaar beschreven dat behalve de luidklokken van de kerken ook kleinere klokken zijn afgevoerd zoals de klok van het St. Willibrord pensionaat aan de Kerkstraat en de klok van kasteel Oud-Wassenaar. Onze gezochte klok ontbreekt en is dus waarschijnlijk ook niet afgevoerd. Nog steeds geen enkel spoor! Een volgende stap, was te onderzoeken of in de bouwgegevens van het oude raadhuis
informatie over de klok zou zijn vinden. In het Wassenaarse gemeentearchief bleek een bestek en voorwaarden voor de aanbesteding van de bouw van een raadhuis aanwezig te zijn, daterend uit 1872.

In deze voorwaarden lezen we onder artikel 21 - verschillende timmerwerken- het volgende: ”De hierna te omschrijven bel in de toren af te hangen en te voorzien met touwen, schrijven, enz. tot gemakkelijk luiden en daarvoor door de plafons en het vlak en langs de wanden te maken, kokers van gaspijpen”. Onder artikel 23 - smidswerk - volgt dan: ”In de toren te hangen een metalen bel, zwaar 30 KG, dezelve af te hangen met bouten, stroppen, as, potten en verder vereischte tot gemakkelijke beweging”. Eindelijk een aanknopingspunt! Natuurlijk werd na deze ontdekking de klok gewogen op een meegebrachte personenweegschaal, het gewicht was 26,5 KG. Dit komt dus niet overeen met de opgegeven waarde van 30 KG. Opnieuw een aanleiding tot twijfel! Weer was het geluk ons goed gezind. Bij speurwerk onder de burgemeesterskamer in huize De Paauw vonden wij tussen de vele bouwfragmenten en andere zaken in het zand een ijzeren staaf, aan een kant voorzien van een verdikking en aan de andere zijde een haak Nadat dit voorwerp van vuil en roest was ontdaan bleken we de klepel van een klok te hebben gevonden. Zou dit soms de ontbrekende klepel van de klok kunnen zijn? Bij het passen van de klepel in de klok bleek dat deze de goede afmetingen had en ook waren de slijtplekken op de binnenkant van de klok goed te zien. De klepel weegt 3 KG. Samenvattend moet de conclusie zijn dat we met vrij grote zekerheid de gezochte klok teruggevonden hebben! Waarschijnlijk is de klok is bij het verlaten van het oude raadhuis aan de Langstraat in 1923 meegenomen naar raadhuis De Paauw. In de oorlog is de klok verstopt onder het zand en zodoende ontkomen aan de klokkenvordering door de bezetter. Na de oorlog is de klok op de raadhuiszolder terecht gekomen en de klepel is tot op heden in het zand van de kelder blijven liggen.

Wat was nu de functie van deze klok? Door sommige oudere Wassenaarders wordt deze klok Brandklok of Brandbel genoemd. Dit is onjuist. Deze klok in het torentje van het Oude Raadhuis was een Alarmklok en diende dus om de gehele bevolking bijeen te roepen voor urgente zaken zoals: direct levensgevaar, plotselinge noodsituaties, evacuaties, overstromingen en mobilisatie. In de bezettingsjaren werd per gemeente een klok vrijgesteld van de klokkenvordering, een Alarmklok, omdat er een klok moest blijven om de bevolking bijeen te roepen. Gezien het gegeven dat de Wassenaarse Brandweer haar onderkomen had in de Dorpskerk is het meer voor de hand liggend dat de luidklok van de Dorpskerk is gebruikt als Brandklok. Een nadere aanwijzing hiervoor vinden we in het boek van de Wassenaarse brandmeester G.J. van der Mark: “”Boerderijen en oude gebouwen van Wassenaar”” waarin hij schrijft dat er in de toren naast het normale klokkentouw ook nog een inrichting was, waardoor het mogelijk was de klok bij brandalarm te doen kleppen. Deze inrichting bestond uit een hamer welke met een lange kabel was verbonden met een tuimelaar beneden in de toren. Deze tuimelaar rustte tegen een pallenrad voorzien van een slinger Door te draaien aan deze slinger klepte de klok met korte snelle slagen. Het is de bedoeling dat de klok na verdere restauratie zal worden opgehangen in een kleine klokkenstoel, die deel zal uitmaken van de opstelling van de oudheidkamer of het te stichten Historisch Museum Wassenaar. Het weer ophangen van de klok op de originele plek in het torentje bleek om diverse redenen onmogelijk. Uiteindelijk is dan na 32 jaar toch nog een antwoord gekomen op de door van der Kley gestelde vraag. Spijtig dat hij dat niet meer mee mocht maken.


P.G. de Geus
Stichting Historisch Centrum Wassenaar

071 / 5315918


Overname tekst alleen na verkregen toestemming schrijver.
Stacks Image 1688
Vanaf 2 december 2015 is bij de Stichting en bij de boekhandel verkrijgbaar:

Het boek Rijk aan bodemvondsten. De archeologie van Wassenaar geschreven door Robert van Lit

Dat Wassenaar rijk is aan schitterende buitenplaatsen en villawijken is bekend. Dat Wassenaar ook zeer rijk is aan bodemvondsten lijkt een goed bewaard geheim. Toch waren enkele opgravingen spraakmakend en haalden ze zelfs de landelijke pers, zoals het Bronstijdgraf in het Weteringpark met twaalf skeletten uit ca. 1700 voor Christus. De opgraving van het verdwenen kasteel Huis ter Weer bij de Seringenlaan leverde onder andere een kostbare gouden ring uit de Middeleeuwen op. Ook de opgravingen aan het Burchtplein waren bijzonder, aangezien bewezen kon worden dat hier het kasteel van de heren Van Wassenaer heeft gestaan.
Rijk aan bodemvondsten is het eerste complete overzicht van de archeologie in Wassenaar, waarin alle ruim zestig belangrijkste opgravingen in Wassenaar worden beschreven. Sommige opgravingen dateren al van eeuwen geleden. Tegen de honderd vondsten worden in dit boek gepresenteerd; de oudste stammen uit ca. 1800 voor Christus.
De opgravingsgegevens werden opgeslagen in dagrapporten, jaarverslagen, wetenschappelijke artikelen en dissertaties die samen met honderden foto’s en tekeningen de basis vormden voor dit boek. De belangrijkste vondsten zijn afgebeeld en in hun context geplaatst.
Met name de laatste veertig jaar is er door vrijwillige- en beroepsarcheologen veel gevonden. In dit boek wordt ruim aandacht besteed aan de mensen die al die ontdekkingen hebben gedaan. Daaronder zijn beroemde archeologen als de professoren Reuvens, Holwerda, Van Giffen, Renaud en Louwe Kooijmans. Maar ook de vrijwilligers, veelal verenigd in de Wassenaarse archeologische werkgroep, worden in dit boek gepresenteerd.
Bovendien beschrijft de auteur, die zelf sedert 1976 als vrijwilliger binnen de Wassenaarse archeologische werkgroep actief is, het ontstaan en de ontwikkeling van Wassenaar, van de eerste prehistorische boerderijen tot het villadorp van nu.

Het gebonden boek telt 192 pagina’s, is rijk geïllustreerd in kleur en kost € 19,95

Stacks Image 613

Boomgaard aangeplant!

Op 11 november jl zijn 14 fruitbomen geplant in de Tuin van Ruys: appels en pruimen, een mispel, een moerbei, een kweepeer en een kers.
Bij vertrek van mevrouw Ruys uit de villa in 1955 schreef de rentmeester ‘Ook de boomgaard, aan de verzorging waarvan de laatste paar jaren veel tijd is besteed, zal tot die tijd (=vertrek van mevrouw Ruys) vakkundig verzorgd worden. Wij nemen aan, dat U er geen bezwaar tegen hebt, dat Mevrouw Ruys dit jaar de vruchten hiervan nog plukt…’.
Nu maar hopen dat deze fruitbomen ook veel vrucht gaan dragen!

Na jaren eindelijk bewijs voor bestaan kasteel van de Van Wassenaers

29 oktober 2011
AD - katern Stad & Regio

klik voor gehele pagina
Stacks Image 377

Sporen van de Wassenaarse burcht gevonden


Tijdens het vernieuwen van riolering rond het Burchtplein hebben medewerkers van de Stichting Historisch Centrum Wassenaar in 2011 grondsporen en scherven gevonden, die bevestigen dat hier vroeger het kasteel van de heren van Wassenaer heeft gestaan. De laatste tientallen jaren bestond er onder locale historici onenigheid over de vraag of er nu wel of niet een kasteel op een heuvel ter hoogte van het Burchtplein heeft gestaan. De vondsten leveren nu het onomstotelijke bewijs dat de heuvel in de Middeleeuwen is opgeworpen en dat deze was omgeven door een gracht. Dit laatste bevestigt nog eens dat het om een kasteelheuvel ging. Daarmee is het oude ‘stamslot’ van de familie Van Wassenaer definitief teruggevonden.

Groene berg

Alleen een aantal tachtig-plussers kan zich nog herinneren dat er tot december 1929 een grote heuvel ter plaatse van de tegenwoordige muziektent op het Burchtplein was gelegen. Deze ‘Groene berg’ of ‘Bult’ had een diameter van vijftig en een hoogte van zes meter. Schrijvers uit een ver verleden wezen er al op dat deze heuvel in de Middeleeuwen het onderkomen was van de heren van Wassenaar. Een van de eerste was Simon van Leeuwen, in 1667, en ook Ludolf Smids meende in zijn kastelenboek uit 1711 dat het Wassenaarse Stam-Huis ‘wel eer gelegen was op een heuvel in het land, heden de Groene Bergh geheeten’.

Archeologische vondsten

De Stichting Historisch Centrum Wassenaar heeft het gebied Burchtplein al jaren geleden op kaarten laten aanmerken als een potentieel archeologisch belangrijk gebied. De gemeente Wassenaar besloot dan ook om de graafwerkzaamheden ten behoeve van het vervangen van de riolering, in de zomer van 2011, archeologisch te laten begeleiden. De Stichting Historisch Centrum Wassenaar werd gevraagd om deze begeleiding uit te voeren. Medewerkers van de stichting waren dan ook bijna dagelijks bij de werkzaamheden aanwezig. Hun geduld werd al spoedig beloond. In sommige sleuven niet ver van de muziektent tekenden zich duidelijk zeer donkere grondlagen af, de sporen van een vroegere gracht. In de zwarte grachtvulling, maar ook daarbuiten, konden dierenbotten en scherven worden geborgen. Onder de scherven is zogeheten Paffrath-aardewerk (kogelpotten), dat te dateren is in de 12de eeuw. Deze vondsten sluiten goed aan bij de eerder gevormde mening dat de kasteelheuvel in de 11de of 12de eeuw is opgeworpen, in een periode waarin in de kuststrook veel meer van dit soort kastelen zijn gesticht (zoals bijvoorbeeld de nog bestaande Burcht van Leiden). Daarmee is onze verdwenen burcht ongeveer even oud als de Dorpskerk die in dezelfde periode is gebouwd. Ook van de Dorpskerk wordt gezegd dat deze gesticht is in opdracht van de familie Van Wassenaer, een familie die overigens nog steeds bestaat en tot de oudste adel van ons land behoort.


De heuvel werd voor het eerst archeologisch onderzocht in 1848. De betreffende archeoloog kwam tot de slotsom dat het een Romeinse begraaf- of offerheuvel moest zijn, waar in de Middeleeuwen een ‘ridderlijke versterking’ was gevestigd.
Toen er rond 1916 plannen ontstonden om het weiland waarin de heuvel lag, te gaan bebouwen, besloot de eigenaar van de grond, Baron van Heeckeren van Wassenaer, om de heuvel beter te laten onderzoeken. Hij nam daartoe de archeoloog J.H. Holwerda in de arm. Deze liet een aantal sleuven dwars door de heuvel graven. Tot veler teleurstelling kwamen er geen funderingen van een kasteel te voorscheen. Wel bleek dat de heuvel door mensen was opgeworpen, naar alle waarschijnlijkheid in de Middeleeuwen. Bovendien werden sporen van een houten palissade gevonden, evenals een aantal middeleeuwse bakstenen. Archeologen uit onze tijd hebben op grond van de bevindingen van Holwerda al kunnen concluderen dat de ‘Burch’ (zoals deze in een archiefstuk uit 1525 wordt genoemd) een zogeheten mottekasteel is geweest, een houten of stenen versterking op een kunstmatige heuvel en omgeven door een of meerdere grachten. Bij het afgraven van de heuvel in 1929/1930 is overigens alsnog een stuk muurwerk van ruim twee meter lang aangetroffen. Op de plaats van het vroegere kasteelterrein werd een plantsoen met een muziektent aangelegd. De toen gegeven straatnamen herinneren nog aan de verdwenen burcht.

actueel
Iedere eerste zaterdag van de maand is het Historisch Informatie Punt (HIP) in de Bibliotheek aan de Langstraat geopend. Tussen 14.00 en 15.00 uur kunt u hier terecht met vragen en opmerkingen over de geschiedenis van Wassenaar.
contact
Secretaris: R. Jaring
Mail Secretaris
tel. 070-5119922
Stichting
Op de bres staan voor de cultuurhistorie van Wassenaar, dat is wat de stichting wil. Dat doet zij o.a. door het bevorderen van de lokale monumentenzorg, het organiseren van lezingen, cursussen en tentoonstellingen en het uitgeven van publicaties.